home - vereniging - kalender - bezoek herbarium
5 februari 2010             
Een bezoek aan het Nationaal Herbarium Nederland te Leiden

Het Rijksherbarium is in 1829 opgericht in Brussel en in 1830 als gevolg van de Belgische Revolutie verhuisd naar Leiden. Bij het uitbreken van deze oorlog heeft Philipp Franz von Siebold nog persoonlijk de herbariumcollecties naar Leiden geëvacueerd.

Het instituut is op verschillende adressen gehuisvest geweest. Het huidige adres is het Van Steenisgebouw in het Bio Science Park bij de andere universiteitsgebouwen. Het is genoemd naar de vroegere directer C. van Steenis, die het grootschalig onderzoek naar de Maleisische flora destijds in gang heeft gezet. Maar ook hier zal de verzameling plantenmateriaal niet lang meer liggen, want de verhuizing naar het nabijgelegen Nationaal Centrum Biodiversiteit Naturalis (NCB Naturalis), zal niet lang meer op zich doen laten wachten. Dan zijn alle grote herbaria van Nederland op één locatie verzameld.

 
Met in totaal elf leden van de varenvereniging
onder leiding van Harry Roskam - voorzitter van
de Nederlandse Varenvereniging - begon de dag  met een bezoek aan de bibliotheek. We werden
daar ontvangen door Ludmila Frankova die ons
een uiteenzetting gaf over de bibliotheek van het Rijksherbarium.

Onder andere, hoe het óók voor geïnteresseerde buitenstaanders mogelijk is om boeken uit de bibliotheek te kunnen lenen (kijk eens op www.nhn.leidenuniv.nl/index.php/library), maar ook hoe de collectie boeken is opgebouwd.

Ludmila Frankova opent voor ons de afgesloten kamers waar schatten aan oude boeken liggen opgeslagen
 
De collectie boeken (45.000 exemplaren) is voortdurend in de tijd verder uitgebreid, vanaf de 16de eeuw tot op de dag van vandaag. Behalve boeken staan er ook periodieke uitgaven en tijdschriften (4.100 titels waarvan 840 lopende gedrukte tijdschriften) waaronder ons eigen tijdschrift VarenVaria. Ook is er een belangrijke verzameling ’overdrukken’ van uitgaven (100.000 stuks) waarvan men het origineel niet in bezit heeft.
 

Bij de verschillende soorten opslag van informatie relativeerde Ludmila de moderne hulpmiddelen.
Ze wees ons op een collectie ’microfiches’ (90.000 stuks). Deze uitvinding is al 150 jaar oud en zal nog ver in de toekomst te lezen zijn. Je kunt je afvragen hoe dat zal zijn met onze computers (digitale bestanden) waarbij geldt wat vandaag modern is,
zal morgen niet meer leesbaar kunnen zijn?...
 

Na de ’hedendaagse’ collectie, die voor iedereen gewoon toegankelijk is, bezochten we de kleinere donkere ruimten waar de oude en kostbare boeken veilig staan opgeborgen. Deze boeken mogen niet zomaar aangeraakt worden, maar mogen alleen met handschoenen aan, ingekeken worden. Ons bezoek was reeds voorbereid door Harry en Ludmila met mooie oude boeken met natuurlijk veel afbeeldingen van varens. We zagen onder andere de boeken van Linnaeus en zijn tijdgenoten, maar ook verscheidende boeken uit de tijd - voor - Linnaeus. Het oudste exemplaar is van rond 1500.
 

De plattegrond van de Clusiustuin zit ingevouwen
in een aantekenboekje waarin jaar voor jaar werd bijgehouden wat er - en in welk plantvak - werd geplant
 

Na het bezoek aan de bibliotheek werd er geluncht en vervolgens gingen we de collecties ’gedroogde planten’ bezoeken. Op dit moment worden alle officiële collecties van Nederland in dit gebouw tezamen gebracht, om over enige tijd naar het nabijgelegen Nationaal Centrum Biodiversiteit Naturalis (NBC Naturalis) te verhuizen. Het NBC Naturalis werd de dag voor deze excursie officieel opgericht.

Gedroogd plantenmateriaal wordt zorgvuldig opgeborgen in dozen. Deze dozen staan in grote stellages. Belangrijk is de constante temperatuur en de relatieve luchtvochtigheid, om de collectie in goede conditie te houden. Ter bestrijding van ongedierte moet de hele collectie elk anderhalf jaar 48 uur de diepvries in. Gedroogde paddenstoelen zijn nog kwetsbaarder en moeten daarom elk half jaar de diepvries in. We zagen ook de collectie ’houtsoorten’ en de ’alcohol’ collectie, waarin bloemen en kwetsbare paddenstoelen worden bewaard.
 

Lange stellages achterelkaar geplaatst met vele dozen, waarin gedroogde planten en paddenstoelen en andere delen van planten zorgvuldig bewaard worden • Een korte blik in de vrieskast was voldoende om te voelen hoe koud het hierin was.

 

Vol bewondering liepen we in ’De Schatkamer’ van het Rijksherbarium, daar werden we rondgeleid door Peter Audiffred.
 

Heel bijzonder was een bezoek aan ’De Schatkamer’, waarin de eerste aangelegde herbaria uit de 15e en 16e eeuw bewaard worden. Hele dikke herbariumboeken met nog steeds heel goed bewaarde planten en daarbij de plantennamen die toenmalig werden gebruikt. Deze oude geschriften zijn een schat aan informatie voor diegene die zich bezig houden met de geschiedenis over planten en plantennamen.


 


We vonden daar ook een doos met het herbarium dat door onze koningin Juliana destijds is verzameld.
 

 

 


Koningin Beatrix bekijkt bij haar bezoek
aan het Nationaal Herbarium de inhoud
van de doos van haar moeder.


Tot slot bezochten we de kamer van Harry Roskam waar hij de varens uit de varentuin in de Leidse Hortus op naam probeert te brengen. Hij liet ons zien dat er nog een aantal ’probleemplanten’ zijn die (nog) niet op naam gebracht zijn. Uit China en Himalaya komen varens die nog niet goed beschreven zijn. Voorlopig zullen we met het feit moeten leven; dat een aantal varensoorten nog niet goed op naam gebracht zullen kunnen worden.

Tekst: Ben van Wierst

fotografie:
[Barry] Barbara d’Arnaud, Ben van Wierst