home - over varens - varens in Nederland
Overzicht varens in Nederland        
15 april 2009
Overzicht van varens en varenverwanten in Nederland

In Nederland komen er relatief veel ’wilde’ soorten varens en varenverwanten voor. De Nederlandse Varenvereniging probeert in deze rubriek een actueel overzicht te geven om welke soorten het hier gaat - in woord en beeld - en waar ze in Nederland te vinden zijn.

Nederland is qua oppervlakte een relatief klein land met een weinig diversiteit aan landschappen ten opzichte van bergachtige streken. Ondanks dat komen er veel varens en varenverwanten - kortweg: sporenplanten - voor.

In totaal zo’n 64 soorten en 3 kruisingen. En er worden er steeds mιιr ontdekt. De 64-ste werd kortgeleden ontdekt: Asplenium septentrionale, ofwel de Noordse streepvaren. Deze varensoort moet officieel nog worden vastgelegd en gepubliceerd.

En er zullen er nog wel mιιr volgen. Enerzijds omdat het klimaat veranderd en er daardoor varensoorten uit zuidelijke streken naar boven opschuiven en anderzijds omdat er door de toenemende verstedelijking er zich steeds nieuwere en bijzondere groeiplaatsen voor varens ontstaan. Varens in rioolputten, op weg- en spoorviaducten, enz. enz.

Ook ’ontsnappen’ er ’vreemde’ (uitheemse) varensoorten uit tuinen van liefhebbers. Er is een terechte vrees; dat de leden van de Nederlandse Varenvereniging onbedoeld meehelpen aan een zekere floravervalsing. Voorbeelden van dit soort exoten, die inmiddels in Nederland zijn ingeburgerd, zijn bijvoorbeeld de IJzervaren (Cyrtomium falcatum), of de Oostenrijkse struisvaren (Matteuccia struthiopteris), en nog wat recenter de Bolletjesvaren of Gevoelig varen (Onoclea sensibilis).
De Nederlandse Varenvereniging vindt dat op haar website een actueel overzicht van de Nederlandse varens en aanverwanten zeker niet mag ontbreken, vandaar de publicatie van de onderstaande lijst. Deze lijst is vervolgens, aan de hand van de laatst geaccepteerde wetenschappelijke inzichten betreffende deze groep, ingedeeld. Vandaar dat u ook zult aantreffen dat bijvoorbeeld de Equisetea, de paardenstaarten, te vinden zijn onder de Filicales: ’de echte varens’. Uit recent DNA-onderzoek is gebleken dat deze groep, hoewel totaal gιιn varenuiterlijk, toch volledig bij de ’echte varens’ moet worden ingedeeld. Dit trouwens σσk tot grote verrassing bij de wetenschappers zelf...

En vindt u in het ’wild’ een varen die nog niet op deze lijst staat, meldt het ons.  Na erkenning, dat het niet om een kunstmatige vondst gaat (een door mensenhanden in de vrije natuur geplaatste plant) is wellicht een definitieve opname in de lijst van Nederlandse varensoorten het gevolg. Dat doen we altijd in overleg en met goedkeuring van Floron: de organisatie en autoriteit die de Nederlandse Flora onderzoekt, de gegevens up-to-date houdt en daarover publiceert.
Hieronder vindt u het overzicht met inheemse varens en varenverwanten die u in de Nederland kunt aantreffen.

Varens en varenachtigen, in het Latijn de Pteridophyta worden onderscheiden in twee klassen, te weten:
1- Lycopsida - wolfsklauwachtigen en biesvarens
2- Pteropsida - varens en paardenstaarten

Deze klassen zijn op hun beurt te verdelen in orden, families, geslachten en soorten.
1.0 - Lycopsida | klasse
wolfsklauwen en biesvarens • 1 orde, 2 families, 4 geslachten, 7 soorten

1.1 - Lycopodiales | orde
• 2 families, 4 geslachten, in totaal 7 soorten

1.1.1 - Lycopodiaceae | familie
wolfsklauwfamilie • 3 geslachten, 5 soorten

1.1.1.1 - Huperzia | geslacht
• 1 soort
Huperzia selago – Dennenwolfsklauw

1.1.1.2 - Lycopodiella | geslacht
• 1 soort
Lycopodiella inundata – Moeraswolfsklauw

1.1.1.3 - Lycopodium | geslacht
• 3 soorten
Lycopodium tristachyum – Kleine wolfsklauw
Lycopodium annotinum – Stekende wolfsklauw
Lycopodium clavatum – Grote wolfsklauw



1.2.1 - Isoetaceae | familie
biesvarenfamilie • 1 geslacht, 2 soorten


1.2.1.1 - Isoetes | geslacht
• 2 soorten (2 inheems)
Isoetes lacustris – Grote biesvaren
Isoetes echinospora – Kleine biesvaren


2.0 - Pteropsida | klasse
varens en paardenstaarten • 2 ordes, 13 families, 25 geslachten, 56 soorten en 3 kruisingen

2.1 - Ophioglossales | orde
• 1 familie, 2 geslachten, 3 soorten


2.1.1 - Ophioglossaceae | familie
addertongfamilie • 2 geslachten, 3 soorten

2.1.1.1 - Ophioglossum | geslacht
• 2 soorten
Ophioglossum vulgatum – Addertong
Ophioglossum azoricum – Azorenaddertong


2.1.1.2 - Botrychium | geslacht
• 1 soort
Botrychium lunaria – Gelobde maanvaren

2.2 - Filicales | orde
• 12 families, 23 geslachten, 56 soorten, 3 kruisingen


2.2.1 - Equisetaceae | familie
paardenstaartenfamilie • 1 geslacht, 10 soorten

2.2.1.1 - Equisetum | geslacht
• 10 soorten
Equisetum litorale – Bastaardpaardenstaart
Equisetum trachyodon – Ruwe paardenstaart
Equisetum arvense – Heermoes
Equisetum fluviatile – Holpijp
Equisetum hyemale – Schaafstro
Equisetum palustre – Lidrus
Equisetum ramosissimum – Vertakte paardenstaart
Equisetum sylvaticum – Bospaardenstaart
Equisetum telmateiae – Reuzenpaardenstaart
Equisetum variegatum – Bonte paardenstaart


2.2.2 - Osmundaceae | familie
koningsvarenfamilie • 1 geslacht, 1 soort

2.2.2.1 - Osmunda | geslacht
• 1 soort
Osmunda regalis – Koningsvaren


2.2.3 - Salviniaceae | familie
vlotvarenfamilie • 2 geslachten, 4 soorten

2.2.3.1 - Salvinia | geslacht
• 2 soorten
Salvinia natans – Kleine vlotvaren
Salvinia molesta – Grote vlotvaren


2.2.3.2 - Azolla | geslacht
• 2 soorten
Azolla filiculoides – Grote kroosvaren
Azolla cristata – Kleine kroosvaren



2.2.4 - Marsileaceae | familie
pilvarenfamilie • 2 geslachten, 2 soorten

2.2.4.1 - Pilularia | geslacht
• 1 soort
Pilularia globulifera – Pilvaren

2.2.4.2 - Marsilea | geslacht
• 1 soort
Marsilea quadrifolia – Klaverbladvaren


2.2.5 - Dennstaedsiacea | familie
adelaarsvarenfamilie • 1 geslacht, 1 soort

2.2.5.1 - Pteridium | geslacht
• 1 soort
Pteridium aquilinum – Adelaarsvaren


2.2.6 - Pteridacea | familie
lintvarenfamilie • 2 geslachten, 3 soorten

2.2.6.1 - Pteris | geslacht
• 1 soort
Pteris cretica – Lintvaren

2.2.6.2 - Adiantum | geslacht
• 2 soorten
Adiantum diaphanum – Smal venushaar
Adiantum raddianum – Fijn venushaar


2.2.7 - Polypodiaceae | familie
eikvarenfamilie • 1 geslacht, 2 soorten, 1 kruising

2.2.7.1 - Polypodium | geslacht
• 2 soorten, 1 kruising
Polypodium interjectum – Brede eikvaren
Polypodium vulgare – Gewone eikvaren
Polypodium x mantoniae (= interjectum x vulgare)



2.2.8 - Dryopteridaceae | familie
niervarenfamilie • 3 geslachten, 11 soorten, 2 kruisingen

2.2.8.1 - Polystichum | geslacht
• 3 soorten, 1 kruising
Polystichum aculeatum – Stijve naaldvaren
Polystichum lonchitis – Lansvaren
Polystichum setiferum – Zachte naaldvaren
Polystichum x bicknellii (= aculeatum x setiferum)

2.2.8.2 - Dryopteris | geslacht
• 6 soorten, 1 kruising
Dryopteris carthusiana – Smalle stekelvaren
Dryopteris cristata – Kamvaren
Dryopteris dilatata – Brede stekelvaren
Dryopteris expansa – Tere stekelvaren
Dryopteris affinis – Geschubde mannetjesvaren
Dryopteris filix-mas – Mannetjesvaren
Dryopteris x deweri (= carthusiana x dilatata)


2.2.8.3 - Cyrtomium | geslacht
• 2 soorten
Cyrtomium falcatum – IJzervaren
Cytomium fortunei – Smalle ijzervaren



2.2.9 - Blechnaceae | familie
dubbellooffamilie • 3 geslachten, 3 soorten

2.2.9.1 - Blechnum | geslacht
• 1 soort
Blechnum spicant – Dubbelloof

2.2.9.2 - Onocleaceae | geslacht
• 1 soort
Onoclea sensibilis – Bolletjesvaren

2.2.9.3 - Matteuccia | geslacht
• 1 soort
Matteuccia struthiopteris – Struisvaren

2.2.10 - Aspleniaceae | familie
streepvarenfamilie • 1 geslacht , 9 soorten

2.2.10.1 - Asplenium | geslacht
• 9 soorten
Asplenium adiantum-nigrum – Zwartsteel
Asplenium ruta-muraria – Muurvaren
Asplenium septentrionale – Noordse streepvaren
Asplenium fontanum – Genaalde streepvaren
Asplenium foreziense – Forez streepvaren
Asplenium scolopendrium – Tongvaren
Asplenium trichomanes – Steenbreekvaren
Asplenium viride – Groensteel
Asplenium officinarum – Schubvaren


2.2.11 - Thelypteridaceae | familie
moerasvarenfamilie • 3 geslachten, 3 soorten

2.2.11.1 - Oreopteris | geslacht
• 1 soort
Oreopteris limbosperma – Stippelvaren

2.2.11.2 - Phegopteris | geslacht
• 1 soort
Phegopteris connectilis – Smalle beukvaren

2.2.11.3 - Thelypteris | geslacht
• 1 soort
Thelypteris palustris – Moerasvaren


2.2.12 - Atheriaceae | familie
wijfjesvarenfamilie • 3 geslachten, 4 soorten

2.2.12.1 - Athyrium | geslacht
• 1 soort
Athyrium filix-femina – Wijfjesvaren

2.2.12.2 - Cystopteris | geslacht
• 1 soort
Cystopteris fragilis – Blaasvaren

2.2.12.3 - Gymnocarpium | geslacht
• 2 soorten
Gymnocarpium dryopteris – Gebogen driehoeksvaren
Gymnocarpium robertianum – Rechte driehoeksvaren

Met dank aan: Heukels Flora van Nederland (23ste editie, november 2005), aangevuld met nieuwe vondsten, zoals de gevonden Polystichum x bicknellii in het Kuinderbos.

VarenFlora van Nederland: vierde kwartaal 2008
.